Bitki Mühafizəsi və Texniki Bitkilər Elmi-Tədqiqat İnstitutu | Texniki Bitkilərin Seleksiyası şöbəsi

Texniki Bitkilərin Seleksiyası şöbəsi

Texniki Bitkilərin Seleksiyası şöbəsi

1925-ci ildə Azərbaycanda pambığın yaradıcı seleksiya işlərini inkişaf etdirmək məqsədilə seleksiya şöbəsi təşkil edilmişdir. Seleksiya işlərinin birinci mərhələsində (1925-1932-ci illər) bu dövrün nəticəsi olaraq yaradılan 246,114, 915, 144 və s. pambıq sortları istehsalat şəraitində əkilmişdir.

1933-1938-ci illərdə iri qozalılıq, uzun liflilik və yüksək lif çıxımı istiqamətində geniş axtarışlar aparılaraq 1298 ,1363 sortları yaradıldı.

Yeni məhsuldar xəstəliyə davamlı və yüksək texnoloji lif keyfiyyətinə malik pambıq sortları yaratmaq üçün seleksiyaçılar tərəfindən daha səmərəli üsullardan istifadə edilərək 2018, 2421, 2833 və s. pambıq sortları yaradılaraq istehsalatda tətbiq edilmişdir.

1976-ci ildə lifin möhkəmliyi 5,0 -5,4 qq, lif çıxımı 38,9% və ultra tezyetişkənlik xüsusiyyətinə malik rayonlaşdırılmış 3038 sortu (Ə.M.Hüseynov, N.H.Yusubova) respublikada pambıqçılığın əsaslı inkişafına, pambıq istehsalının artırılmasına əlverişli mühit yaratdı.

Viltə davamlılıq istiqamətində seleksiya işlərinin nəticəsində yaradılan AzNİXİ-33 (N.N.Kazımov, X.T.Məmmədova) və Muğan-395 (N.Z.Ələkbərov) pambıq sortları 1989-cu ildə rayonlaşdırıldı. Hər iki sort yüksək məhsuldar olmaqla yanaşı vilt xəstəliyinə davamlı və lifin texnoliji keyfiyyətinə görə V tipin tələbatına cavab verir.

1994-cü ildə rayonlaşdırılmış AzNİXİ-104 və AzNİXİ-170 pambıq sortları respublikada, kənd təsərrüfatında olan geriləmə, bu sortların istehsalatda geniş yayılmasına imkan vermədi.

Müstəqillik qazanmış respublikamızda torpaqların özəlləşdirilməsi, kəndlı fermer təsərrüfatlarının yaradılması seleksiyaçılar qarçısında müasir dövrün tələbatına cavab verən, intensiv tipli pambıq sortlarının yaradılması vəzifəsini qoydu.

1999-cu ildə rayonlaşmış AzNİXİ-195, 2002-ci ildə rayonlaşdırılmış potensil məhsuldarlıqları 50-55 s/ha, lifin texnoloji keyfiyyəti IV tipin tələbatına cavab verən Gəncə-2 (Ə.Ə.Tağıyev, M.Ə.Rzayeva) və Gəncə-8 (N.N.Kazımov, S.S.Süleymanova) pambıq sortları kəndli-fermer təsərrüfatlarınada müvəfəqiyyətlə becərilirdi.

Seleksiyaçıların gərgin əməkləri nəticəsində 2006-cı ildə Gəncə-80 (N.N.Kazımov, S.S.Süleymanova), 2007-ci ildə Gəncə-78 (M.Ə.Rzayeva, P.M.Əyyubova), 2008-ci ildə Gəncə-110 (Ə.Ə.Tağıyev), 2009-cu ildə Gəncə-103 (F.K.Qəhrəmanov, T.Q.Mahmudov), 2014-cü ildə Gəncə-114 (Ə.Ə.Tağıyev), 2016-cı ildə Gəncə- 160 (Ə.Ə.Tağıyev), 2018- ci ildə Gəncə-182 (Ə.Ə.Tağıyev),

2019-cu ildə Gəncə- 132 (Ə.Ə.Tağıyev), 2020-ildə Gıncə- 183 (Ə.Ə.Tağıyev) pambıq sortları rayonlaşdırıldı.Beləliklə yeddinci sortdəyişməyə başlanıldı.

2015-ci ildə aqrar elmdə aparılan islahat nəticəsində Pambıqçılıq, İpəkçilik və Bitki Mühafizə Elmi Tədqiqat İnstitutları birləşdirilərək Bitki Mühafizə və Texniki Bitkilər Elmi Tədqiqat institutu təşkil edildi.

Hal-hazırda Texniki bitkilərin seleksiyası şöbəsində uzun illər toplanmış zəngin seleksiya materialları əsasında istiqamətli, təkrar seçmə aparmaqla potensial məhsuldarlığa , yüksək lif çıxımına malik, lifinin keyfiyyəti 1Vvə V tipə uyğun, tezyetişən, su qıtlığı ilə əlaqədar quraqlığa, hər cür əlverişsiz şəraitə, xəstəlik və zərərvericilərə davamlı, təbii olaraq yarpaqlarını tökən, toxumunda yağın miqdarı yüksək olan pambıq sortları yaratmaq istiqamətində əhatəli axtarışlar aparılır. Artıq bir çox ümidverici forma və xətlər yaradılmışdır.

Şöbənin elmi işçiləri Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyinin (AEBA) layihəsi çərçivəsində “Xəstəlik, quraqlığ və şoranlığa davamlı mutant xəttlərin yaradılması mövzusunda tədqiqat apararaq kompleks təsərrüfat qiymətli mutant formalar alınmış və seleksiya işlərinə daxil edilmişdir. AMEA-nın Aviasiya Akademiyası ilə “Səpin qabağı pambıq toxumlarının ozonlaşdırılması ilə pamığın məhsuldarlığının artırılması” , Radiasiya Probləri İnstitutu ilə “ Pambıq toxumlarına qamma şüasının təsiri ilə dəyişkənliyin öyrənilməsi və mutant mənşəli pambıq sortlarının yaradılması” mövzusunda birgə elmi tədqiqatlar aparılır. Türkiyədən introduksiya olunmuş “ Progen Tohum” A.S. şirkətinin 6 pambıq sortunun yerli Gəncə-160 və Gəncə-182 pambıq sortları ilə respublikanın 3 pambıqçılıq bölgəsində təsırrüfat qiymətli əlamətləri və adaptasiya qabiliyyətləri müqayisəli öyrənilir. Həmçinin, Özbəkistandan gətirilmiş 4 pamıq sortu da yerli pambıq sortları ilə birgə muqayisəli öyrənilir. Yunanıstan respublikasının “BİOS AQROSYSTEMS SA” şirkəti ilə birgə “ Pambıq sortlarının Azərbaycanın bölgələrinə uyğun qiymətləndirilməsi və seçilmısi” mövzusunda 2018-ci ildən birgə layihə icra olunur. Tədqiqatda 2 ABŞ, 2 Yunanıstan, 4 Türkiyə və 4 Azərbaycan pambıq sortları öyrənilmiş. Gəncə-160 və Gəncə- 182 pambıq sortları Azərbaycannı torpaq iqlim şəritinə uyğun olduğu müəyyənləşdirilmim və yerli hər iki sortun təməl toxumu hazırlanmışdır. Hal- hazırda yeni pambıq sortlarının yaradılması üşün hibrid bitkilər üzərində tədqiqat davam edir.



Pambıq istehsalını əsaslı inkişaf etdirmək, qiymətli xammal kimi zəngin çeşidli məhsulllar hazırlamaq yüksək iqtisadi səmərə əldə etmək və toxuculuq sənayesini daha da inkişaf etdirmək üçün G.barbadense L. növü üzrə yaradıcı seleksiya axtarışları aparılaraq yerli şəraitə uyğun, daha tez və ultura tezyetişən Gəncə-46, Gəncə-120, Gəncə-125 zərif lifli pambıq sortları yaradılmış və Dövlət Sort Sınağı Komissiyasına təqdim edilmişdir. Dövlət komisiyasının dayaq məntəqələrində seleksiyaçılarımızın yaratdıqları 10 perespaktivli pambıq sortu öyrənilir. Yeni yaradılmiş pambıq sortları fermer təsərrüfatlarında yğurla becərilir və hektardan 50-55 sentner xam- pambıq mıhsulu əldə olunur.

Aparılan mözvu və tədqiqat işləri


Mövzu 2.1. Genetik metodlarla seleksiya proseslərində istifadə olunan başlanğıc material əsasında məhsuldar, tez yetişən ekoloji plastik, xəstəlik və zərərvericilərə qarşı davamlı, yüksək lif çıxımına və keyfiyyətinə malik orta lifli pambıq sortlarının yaradılması və sınağı.
1. Lifinin keyfiyyəti IV və V tipə uyğun, tezyetişən pambıq sortlarının yaradılması.
2. Yeni pambıq sortlarının ilkin və müsabiqəli sort sınağı.
3. Prespektivli pambıq sortları sort nümunələri, seleksiya materiallarının süni infeksion vilt və hommoz xəstəliklərinə qarşı davamlılıq dərəcəsinin öyrənilməsi
4. Qamma şüalarının pambıq toxumlarına təsiri il mutasiya dəyişikliyinin öyrənilməsi və mutant formaların yaradılması.


Şöbədə aşağıdakı tərkibdə əməkdaşlar fəaliyyət göstərir:



1. Tağıyev Ələddin Əlirza oğlu- şöbə müdiri
2. Məmmədo Oktay Həsən oğlu- aparıcı elmi işçi
3. Bürcəliyeva Tamara Kazım qizı- böyük elmi işçi
4. Süleymanova Svetlana Səməd qızı – böyük elmi işçi
5. Əliyeva Nırgiz Qafar qızı- böyük elmi işçi
6. Namazova Nahidə Yahya qızı – böyük elmi işçi
7. Abbasova Könül Xudaverdi qızı – böyük elmi işçi
8. Rəhimov Mübariz Qurban oğlu – elmi işçi
9. Zeynalova İntizar Çingiz qızı – elmi işçi
10. Hüseynova Aytəkin Ramiz qızı – elmi işçi
11. Yusifov Qəhrəman Allahverdi oğlu – kiçik elmi işçi